Είδαμε την παράσταση “Οι Ρήτορες” του Χριστόφορου Χριστοφή

Ένα θεατρικό θρίλερ με στοιχεία μαύρης κωμωδίας για την εξουσία, τον λόγο και τους ανομολόγητους έρωτες.

✍🏻 Γράφει: η Θεατρολόγος Μαρία Μαρή

Τι συμβαίνει όταν η τέχνη παύει να είναι παιχνίδι και γίνεται επικίνδυνα αληθινή;

Η παράσταση παρουσιάστηκε στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης τον Σεπτέμβριο του 2025 και επαναλαμβάνεται για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων στο Παλαιό Πανεπιστήμιο [Μουσείο Ιστορίας Πανεπιστημίου Αθηνών] (9 με 14 Ιουνίου | 2 με 5 Ιουλίου | 9 με 12 Ιουλίου 2026). Η πρώτη παράστασή του έργου έγινε στο ανοιχτό θέατρο του Παλαιού Πανεπιστημίου Αθηνών στην Πλάκα με τον Χρήστο Τσάγκα και την Όλγα Τουρνάκη, το καλοκαίρι του 1999 σε σκηνοθεσία του ίδιου του συγγραφέα.

Ο Χριστόφορος Χριστοφής, γόνος Ελλήνων, της διασποράς, γεννήθηκε το 1955 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και μεγάλωσε στην Αθήνα όπου έζησε από το 1959 ως το 1969. Οι σπουδές του έγιναν στο πανεπιστήμιο της Σορβόννης των Παρισίων, όπου πέρασε μεγάλο μέρος της νεότητάς του, καθώς και στην Ιταλία και τη Νέα Υόρκη. Ο Χριστοφής γνώρισε σημαντικές προσωπικότητες της τέχνης, μεταξύ άλλων τη διάσημη Ιταλίδα σκηνογράφο και ζωγράφο Λίλα Ντε Νόμπιλι, της οποίας υπήρξε μαθητής. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 άρχισε να ασχολείται με τον κινηματογράφο.

Το 2022, του απονεμήθηκε και το «Βραβείο Κάρολος Κουν» για το σύνολο της δραματουργίας του. Όπως έχει δηλώσει προσπαθεί να μην επεκταθεί στα έργα του σε πολύ μεγάλο αριθμό χαρακτήρων, γιατί δεν είναι πλέον πρακτικό. Κάθε έργο είναι μια περιπέτεια με άδηλο τέλος. Ο Χριστοφής κάνει «δραματοποίηση της μνήμης».

Το έργο

Οι «Ρήτορες» είναι ένα θεατρικό κείμενο γραμμένο από έναν συγγραφέα με το όνομα «Χρήστος», όπως τον αποκαλεί ο Δήμος. Μαζί με έναν νεαρό ηθοποιό κάνουν πρόβες υποδυόμενοι τους δύο αντρικούς ρόλους του έργου. Είναι σαν θεατρικό αναλόγιο μιας και κρατούν στα χέρια τους χειρόγραφο, που διαβάζουν. Πρόκειται για ένα χειρόγραφο που του έχει εμπιστευτεί ένας παλιός φίλος συγγραφέας. Ένας μεσάζων έφερε το κείμενο του Χρήστου, ο νεαρός ηθοποιός της παράστασης.

Το θεατρικό κείμενο πραγματεύεται τη ζωή του ρήτορα Δημοσθένη. Όποια πληροφορία έχουμε για τον Δημοσθένη προέρχεται από τους «Βίους Παράλληλους» του Πλουτάρχου. Αναφέρεται το επάγγελμα του πατέρα του, που ήταν μαχαιροποιός, καθώς και ο δικανικός του λόγος «Κατά Μειδίου». Τον λόγο αυτόν δεν τον εκφώνησε ποτέ, αφού παραιτήθηκε τελικά από τη δίωξη του αντιπάλου του, αν και εκείνος τον είχε προσβάλλει. Η παράσταση αναφέρεται και στον τρόπο αυτοκτονίας του ρήτορα με δηλητήριο. Η πρόβα διακόπτεται κάθε τόσο με την παρεμβολή παρατηρήσεων και ιστορικών πληροφοριών για την ιστορία του Δημοσθένη ως ανθρώπου και ως ρήτορα. Όχι όμως μόνο με αυτό αλλά και με την παρεμβολή στοιχείων από την προσωπική ζωή του Δήμου, της σχέσης του με τον Χρήστο, όπως και της σχέσης του νεαρού με τον Χρήστο, τον συγγραφέα του έργου. Πρόκειται για ένα έργο μέσα στο έργο την πραγματικότητα που παίζουν και το έργο που προετοιμάζουν ο Δήμος και ο νεαρός για να παρασταθεί.

Το έργο εκτυλίσσεται στην εξοχική κατοικία του πρωταγωνιστή Δήμου στο νησί Πόρος, στην αρχή στη βεράντα και μετά στον αρχαιολογικό χώρο του ιερού του Ποσειδώνα σε αυτό το νησί, όπου κατέφυγε ο ρήτορας Δημοσθένης για να αποφύγει τη σύλληψη από τους στρατιώτες του Μακεδόνα αντιβασιλέα Αντίπατρου, αφού είχε συμμετάσχει στην αποτυχημένη επανάσταση κατά των Μακεδόνων, και όπου τελικά αυτοκτόνησε με κώνειο. Εκεί ακριβώς παίζεται και η τελευταία πράξη του σύγχρονου δράματος του έργου.

Η παράσταση

Μέσα από τις πρόβες αναπτύσσονται οι αναλογίες ανάμεσα στον ρήτορα Δημοσθένη και τον Δήμο (Δημήτρης Ραφαήλος). Ο ηθοποιός διακρίνεται από μια καλοκαιρινή ραστώνη, μια εσωτερικότητα, ενώ παράλληλα προσεγγίζει τον Δημοσθένη. Ο νεαρός (Θάνος Τριανταφύλλου) διακρίνεται από νεανική ρώμη, μια ασυγκράτητη δύναμη ταλέντου και επιθυμία για παράσταση. Όχι μόνο ξέρει τα λόγια του, αλλά και τα λόγια του Δήμου. Η πρώτη ανάγνωση δεν είναι αθώα, όσο και αν έτσι θέλει να δείχνει. Υπάρχει μια αφιέρωση του Χρήστου, του συγγραφέα, που δεν εμφανίζεται, μόνο αναφέρεται, προς τον Δήμο, που έχει διαβάσει ο νεαρός και δεν αποκαλύπτει στον Δήμο, ενώ εκείνος θα ήθελε πολύ να ξέρει τί έχει γράψει.

Υπάρχει ένας τρίτος ρόλος, η γυναίκα που φροντίζει για χρόνια τον Δήμο και το σπίτι του. Μια όμορφη γυναίκα (Βερόνικα Αργέντζη) με μεσογειακό ταπεραμέντο, ωραία κίνηση, που κρύβει ένα απωθημένο για τον Δήμο, αν και η ίδια είναι παντρεμένη, με ωραίο λόγο και ενσυναίσθηση, ειδικά, όταν καλείται να παίξει καίριο ρόλο στην έκβαση του έργου. Αρχικά εμφανίζεται με μια λεκάνη, απλώνει ρούχα και μετά αποσύρεται για την υπόλοιπη παράσταση , ενώ εμφανίζεται μόνο στο τέλος. Αυτή η ισορροπία είναι επιλογή του συγγραφέα. Ο τρίτος αυτός ρόλος του έργου είναι η γυναίκα (Βερόνικα Αργέντζη) που φροντίζει για χρόνια τον Δήμο και το σπίτι του. Στην αρχή εμφανίζεται με «σύνεργα»- δείκτες του ρόλου της, αποσύρεται για τη μισή περίπου διάρκεια της παράστασης και επανέρχεται για να αναδειχθεί σε κομβικό πρόσωπο για την εξέλιξη της πλοκής και τη «λύση» του δράματος. Μια διακριτική αλλά διαπεραστική παρουσία, που λειτουργεί ως καταλύτης. Γνωρίζει περισσότερα από όσα φαίνεται να γνωρίζει και είναι έτοιμη να αντιληφθεί τα πάντα. Γίνεται η αρχετυπική γυναίκα.

Πολλά υπονοούνται και άλλα τόσα εμφανίζονται, όπως ο ανταγωνισμός μεταξύ των δυο ηθοποιών. Υπαινίσσονται πολλά και δημιουργείται μια έκρυθμη ατμόσφαιρα αγωνίας, ανταγωνισμού και θυμού με απρόβλεπτη έκβαση. Το έργο είναι πολύ μπροστά από την εποχή του. Η παραλία με τα βότσαλα στην προβολή, τα βότσαλα που «μάσαγε» ο Δημοσθένης για τις γλωσσικές του ασκήσεις.

Γίνεται παραλληλισμός του κλασικού ρήτορα και του σύγχρονου ηθοποιού με τον ηθοποιό Δήμο, καθώς και εκείνος αναζητά εργαλεία για να βελτιώσει την τεχνική του και τη μνήμη του, ενώ παράλληλα συγκρίνεται με τον νεαρό που και λόγω ρώμης και ηλικίας είναι άρτιος και τρομερά εκφραστικός, πράγμα που εγείρει έναν εσωτερικό, βασανιστικό ανταγωνισμό.

Ρήτορας και ηθοποιός έχουν πολλά κοινά, όπως και ο συνήγορος. Είναι θέμα τεχνικής και αποτελεσματικότητα, όπως και απήχησης στο κοινό και στους ένορκους.

Ο θάνατος του συγγραφέα Χρήστου είναι ένα θέμα γιατί δεν έχει βρεθεί το σώμα του νεκρού. Χωρίς πτώμα δεν υπάρχει θάνατος, μόνο εξαφάνιση. Ποια η σχέση συγγραφέα και ηθοποιού ; Πόσο καθορίζει ο ένας τον άλλον ;

Ο Χριστόφορος Χριστοφής αποκαλύπτει την παθογένεια των Ελλήνων. Αγαπάνε τους νεκρούς τους, αλλά όσο αυτοί ζουν τους ζηλεύουν και τους δυσφημούν.

ΟΙ τρεις ηθοποιοί δημιούργησαν μια παράσταση, που μπόρεσε να συνεπάρει το κοινό.

Σκηνικό λευκό και μινιμαλιστικό για να αναδειχθεί ο λόγος. Το φυσικό σκηνικό του Παλαιού Πανεπιστημίου επιβλητικό. Εξαιρετική η κίνηση των ηθοποιών, ειδικά του Θάνου Τριανταφύλλου, κίνηση ανατρεπτική, επαναστατική.

Ένα μεταμοντέρνο κείμενο με σύγχρονο προβληματισμό και υπέροχη αισθητική.