Είδαμε την "Άλκηστις" του Ευριπίδη στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου
✍🏻 Γράφει: η Θεατρολόγος Μαρία Μαρή
Το Εθνικό Θέατρο παρουσιάζει στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, την Άλκηστη του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά. Άλκηστις: Το πρότυπο της συζυγικής αφοσίωσης. Το όνομά της προέρχεται από το ρήμα αλκή, που σημαίνει δύναμη/ισχύς. Αν και παρουσιάζεται παθητική, η επιλογή της να θυσιαστεί απαιτεί τεράστια ψυχική δύναμη. Ένα έργο , μια μετεώριση ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, στο παιχνίδι και τον εφιάλτη, στη συντριπτική τραγωδία και την απροσδόκητη κωμικότητα.
Η Άλκηστις είναι το μοναδικό σωζόμενο έργο της αρχαίας τραγωδίας που φέρνει επί σκηνής όχι μόνο τον Θάνατο, αλλά και την Ανάσταση.
Το έργο
Ο βασιλιάς των Φερών, Άδμητος, είχε φιλοξενήσει τον θεό Απόλλωνα όταν εκείνος υπηρετούσε θνητό ως τιμωρία. Ο Δίας τιμώρησε τον Απόλλωνα επειδή εκείνος σκότωσε τους Κύκλωπες (που κατασκεύαζαν τους κεραυνούς) σε αντίποινα για τον θάνατο του γιου του, του Ασκληπιού. Η ποινή του ήταν να υπηρετήσει έναν θνητό ως κοινός δούλος. Έτσι του ανέθεσε να φυλάει και να βόσκει τα κοπάδια και τις αγελάδες του Αδμήτου, βασιλιά των Φερών στη Θεσσαλία.
Σε ένδειξη ευγνωμοσύνης, ο Απόλλων εξασφάλισε από τις Μοίρες το προνόμιο για τον Άδμητο να αποφύγει τον θάνατο, με τον όρο ότι θα έβρισκε κάποιον άλλο να πεθάνει στη θέση του. Κανένας από τους γονείς του Αδμήτου δεν δέχεται να θυσιαστεί για να παρατείνει τη ζωή του γιου τους. Μόνο η γυναίκα του, Άλκηστις, προσφέρεται οικειοθελώς να κατεβεί στον Άδη. Η τραγωδία ξεκινά με τον θάνατό της και τον βαθύ θρήνο του παλατιού. Την επίμαχη μέρα καταφτάνει στις Φερές ο Ηρακλής, παλιός φίλος του Αδμήτου. Ο βασιλιάς, τηρώντας τους κανόνες φιλοξενίας, αποκρύπτει τον θάνατο της συζύγου του για να μην τον στενοχωρήσει. Όταν ο Ηρακλής αντιλαμβάνεται την τραγική αλήθεια από έναν υπηρέτη, αποφασίζει να δράσει. Κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο, τα βάζει με τον Θάνατο και καταφέρνει να ελευθερώσει την Άλκηστη. Ο Ηρακλής επιστρέφει τη βασίλισσα στον Άδμητο, αρχικά σκεπασμένη με πέπλο. Τον πείθει να τη δεχτεί στο παλάτι του και τελικά του αποκαλύπτει την ταυτότητά της, χαρίζοντάς του ένα αίσιο τέλος.
Η παράσταση
Η «Άλκηστις» χαρακτηρίζεται ως προβληματικό δράμα ή «σατυρική τραγωδία», καθώς περιέχει στοιχεία που αγγίζουν τόσο το τραγικό όσο και το κωμικό στοιχείο. Ο Ευριπίδης χρησιμοποιεί το έργο για να θίξει τη θέση των γυναικών και να επικρίνει την εγωκεντρική στάση του Αδμήτου, ο οποίος δέχεται να θυσιαστεί η σύζυγός του για να ζήσει εκείνος. Μια πατριαρχική κοινωνία, που εμπλέκει και την ανθρώπινη υποκρισία. Πόσο σύγχρονο φαίνεται αυτό το έργο. Γίνονται κακοποιήσεις και βιασμοί και κατηγορούνται οι γυναίκες, που κυκλοφορούσαν ακατάλληλα ντυμένες και σε προχωρημένες ώρες. Πάντα η γυναίκα ακόμα και στις σύγχρονες κοινωνίες τραβάει το άρμα, το βάρος της γης.
Σα να μη έχουν αλλάξει και πολλά από την αρχαιότητα. Η έμφυλη βία αποτελεί παγκόσμια κρίση: σχεδόν 1 στις 3 γυναίκες (περίπου 840 εκατομμύρια) έχει υποστεί σωματική ή σεξουαλική κακοποίηση στη ζωή της. Στο Αφγανιστάν: Ηγείται παγκοσμίως σε συστηματικούς περιορισμούς, με ακραίες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων που αποκλείουν τις γυναίκες από την εκπαίδευση, την εργασία και τη δημόσια ζωή. Στη Λατινική Αμερική (π.χ. Μεξικό, Βραζιλία) εμφανίζονται μερικά από τα υψηλότερα ποσοστά γυναικοκτονιών και έμφυλης βίας από εγκληματικές ομάδες ή οικείους. Καμία χώρα παγκοσμίως δεν έχει επιτύχει πλήρη νομική ισότητα ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες, ενώ σοβαρές ελλείψεις στη νομοθεσία αφήνουν εκατομμύρια γυναίκες πανταχόθεν εκτεθειμένες.
Ο Απόλλων (Κώστας Νικούλι ) με την εμφάνισή του λέει ότι «Όλα τα γεννά η γη και όλα τα παίρνει πίσω». Ο Δίας είχε αναγκάσει τον Απόλλωνα να υπηρετήσει ως θνητός (βοσκός) στο παλάτι του Άδμητου, επειδή είχε σκοτώσει τους Κύκλωπες. Η παρουσία του θέτει τις βάσεις για όλη την πλοκή του έργου, λειτουργώντας ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν της ιστορίας. Στο σπίτι του Άδμητου, αν και θεός εκείνος δέχτηκε σε τραπέζι δούλων να καθίσει, καθώς ο Δίας τον ανάγκασε να το κάνει για τιμωρία. Όσο μιλά ένα δοξάρι παίζει πάνω σε μεταλλική χορδή. Ως ανταπόδοση για την καλή συμπεριφορά του Άδμητου, ο Απόλλωνας ξεγέλασε τις Μοίρες (μεθώντας τις), κερδίζοντας για τον Άδμητο το δικαίωμα να αποφύγει τον θάνατο, αν κάποιος άλλος δεχόταν να πεθάνει στη θέση του. Αναφέρει λοιπόν ότι η γυναίκα του Άδμητου, η Άλκηστις, είναι ο μόνος άνθρωπος, που δέχτηκε να θυσιαστεί για να τον σώσει.
Ο Χάρος (Θεοδώρα Τζήμου ) είναι η σωματοποιημένη μορφή του θανάτου, στατική με ένα υπέροχο τεράστιο μαύρο φόρεμα, ρωτά τον Απόλλωνα γιατί τριγυρνά στο παλάτι και αν θέλει κάποιο ρουσφέτι. Τα βήματά του Απόλλωνα πάνω στο κεκλιμένο επίπεδο της σκηνής ακούγονται, όπως και τα βήματα όλων των ηρώων, γεγονός, που δημιουργεί κάποιαν αίσθηση, τέλους, απειλής και σοβαρότητας. Ο Χάρος δεν κινείται είναι το τέλος. Ο Απόλλων του ζητά χάρη αν θα μπορούσε λίγο να αναβάλλει το θανατικό της Άλκηστης, αφού είναι και τόσο νέα, αλλά εκείνος απαντά ότι όσο πιο νέος είναι ο υποψήφιος νεκρός, τόσο μεγαλύτερες τιμές παίρνει εκείνος. Έτσι ο Απόλλων τον προειδοποιεί ότι θα τα βρει δύσκολα γιατί θα έρθει ο Ηρακλής και θα του πάρει πίσω τη γυναίκα του Άδμητου. Ο Χάρος δεν πτοείται, ό,τι και να πει η γυναίκα αυτή θα κατέβει στον Άδη. Ο Χάρος κοιτά γύρω τριγύρω διερευνητικά, είναι μια αλήθεια, μια αναπόφευκτη πραγματικότητα.
Κάθε τόσο ακούγεται η σταλαγματιά του νερού. Ο χρόνος που περνά, το μη αναστρέψιμο, το μοιραίο. Υπενθύμιση σταθερή για κάθε δυνατό άνθρωπο του αναπόφευκτου τέλους του. Ο νερό παραπέμπει στον Αχέροντα.
Ο Χορός, άνθρωποι με καθημερινά ρούχα, άνδρες και γυναίκες (Αντώνης Αντωνόπουλος, Ελισσαίος Βλάχος, Δημήτρης Καυκάς, Γιώτα Κουϊτζόγλου, Κατερίνα Λάττα, Ιωάννης Μπάστας, Μαρία Μοσχούρη, Άγγελος-Προκόπης Νεράντζης, Γιώργος Σκαρλάτος) βγαίνουν σταδιακά από τις καταπακτές της σκηνής. Αναρωτιούνταιι τί είναι αυτή η σιωπή και πού οφείλεται. Αναρωτιούνται αν ζει η βασίλισσά τους, αυτή, που είναι ξεχωριστή από όλες τις γυναίκες. Έχουν μεγάλη ανησυχία για το αν έχουν νερό να πλένουν τα χέρια τους, όταν ο θάνατος χτυπά το σπίτι ώστε να απομακρύνουν την παρουσία του. Όμως η ανεξέλεγκτη μοιραία στιγμή του θανάτου έφτασε.
Η Υπηρέτρια (Δήμητρα Βλαγκοπούλου) τους πληροφορεί ότι η βασίλισσα είναι ακόμα ζωντανή, αλλά ψυχορραγεί. Όταν κατάλαβε ότι ήρθε η μέρα του θανάτου της έβαλε τα κοσμήματά της να στολιστεί, ενώ ζήτησε μόνο να προστατευτούν τα παιδιά της. Η Άλκηστις χαιρετά το κρεβάτι της, λέει ότι κάποια άλλη γυναίκα τώρα θα το χαρεί. Περιγράφει γλαφυρά τα πάντα, ενώ τους χαιρετά όλους. Ο Άδμητος (Γιάννης Νιάρρος ) οδύρεται.
Ο Χορός κλαίει και αλαλάζει. Πώς να σωθεί ο άνθρωπος από τα δεινά του θανάτου; Κανείς δεν χάνεται μόνο η ψυχή αλλάζει.
Ο Άδμητος φέρνει την Άλκηστη (Ηρώ Μπέζου), που φορά μακρύ λαμέ φόρεμα να πάει στολισμένη στον εθελούσιο θάνατό της. « Γη μου σπίτι μου, νυφικό μου κρεβάτι, πατρίδα μου να, ο Χάρος με φωνάζει.» Ο Άδμητος της λέει να παλέψει για εκείνον και τα παιδιά τους, αν δεν ζει αυτή δεν ζει και αυτός. Του λέει ότι θα μπορούσε εκείνη να ζει με άλλον άνδρα Θεσσαλό και όχι με εκείνον, ωστόσο θυσιάζεται για αυτόν, αλλά οι γονείς του, που τον έχουν έναν, τον πρόδωσαν. Αν έδιναν τη ζωή τους, δεν θα έμενε μόνος του ούτε τα παιδιά του θα έμεναν χωρίς μάνα. Του λέει να θυμάται τί της χρωστά γιατί θα του ζητήσει μια χάρη, να αναθρέψει τα παιδιά τους και να μην τους βάλει μητριά.
Αυτός της λέει ότι θα την πενθεί αιώνια και ότι οι γονείς του μόνο στα λόγια τον αγαπούσαν. Για εκείνη θα παραγγείλει την ομορφότερη πέτρα για να νομίζει ότι την έχει κοντά του. Εκείνη του λέει να γίνει για τα παιδιά τους ένα αντίγραφο της μάνα τους, το απαιτεί η ανάγκη. Το σώμα της κυλιέται πεθαμένο προς τον Χάρο, το τελικό στάδιο του κεκλιμένου επιπέδου, που δεν τολμά κανένας ζωντανός να πλησιάσει.
Με το που φεύγει, η Άλκηστις, ο Άδμητος δηλώνει ότι είναι χαμένος.
Ο Χορός ξεκινά ένα ρομαντικό μοιρολόι « Κόρη του Πελία είθε να βρεις χαρά τον Άδη! Εκείνοι, που τον γέννησαν δεν είχαν το θάρρος να τον σώσουν. Νάχα τη δύναμη απ’ τα σκοτάδια του Άδη στο φως να σε φέρω!»
Εμφανίζεται ο Ηρακλής (Γιώργος Ζυγούρης) που κατευθύνεται προς τη Θράκη για να φέρει εις πέρας τον όγδοο άθλο του, να κλέψει τα «άλογα» του Ευρυσθέα, δηλαδή τις τέσσερις ανθρωποφάγες φοράδες του βασιλιά Διομήδη, που ο Ευρυσθέας του είχε ζητήσει να δαμάσει, να τις κλέψει και να του τις φέρει πίσω στις Μυκήνες. Καθώς κατευθύνεται βόρεια, ο Ηρακλής σταματά στις Φέρες και φιλοξενείται από τον βασιλιά Άδμητο. Ο Χορός τον ενημερώνει ότι δεν θα είναι εύκολο να τους περάσει χαλινάρι, ανθρώπους κομματιάζουν με τα δόντια τους. Ο Ηρακλής ντυμένος στα λευκά μοιάζει με διαστημάνθρωπο, ενώ στην πλάτη του έχει ένα ακορντεόν, που παράγει ήχους, ανάλογα με την κίνηση του κορμιού και την συνθήκη. Ο Άδμητος σεβόμενος τον θεσμό της φιλοξενίας του αποκρύπτει ότι έχει πένθος για τη γυναίκα του, δεν τον αφήνει να φύγει και του παραχωρεί κάποιο μέρος του παλατιού, να γλεντά, να τρώει, να τραγουδά, χωρίς να ακούει τους στεναγμούς του Χορού. Ο Ηρακλής εμφανίζεται αρχικά ως ο κλασικός, πεινασμένος ήρωας των σατυρικών δραμάτων. Πίνει, τραγουδά δυνατά, στεφανώνεται με μύρτα, αγνοώντας το βαρύ πένθος του σπιτιού. Μαζί με το πένθος του Χορού ακούγονται και οι έξαλλες φωνές του Ηρακλή.
Σημαντική η χρήση των ήχων την παράσταση αυτή. Τα βήματα όλων πάνα στην κεκλιμένη σκηνή, παράγουν ανάλογο ήχο όπως κι το ακορντεόν του Ηρακλή. Ο Χορός χορεύει με κίνηση παραδοσιακού, παγανιστικού χορού εκθειάζοντας την κίνηση φιλοξενίας του Άδμητου. «Ίσως ο ευσεβής δει καλό στο τέλος».
Ο πατέρας του Άδμητου, ο Φέρης (Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης ) με άνεση και βασιλική κίνηση, έρχεται να συμπαρασταθεί στον πόνο του γιου του και φέρνει στολίδια για τη νεκρή. « Χαίρε εσύ , που έσωσες τον άντρα σου! Χαίρε, είθε να βρεις ανάπαυση στον Άδη και γαλήνη!» Φοβάται να πλησιάσει το σώμα της νεκρής, δηλώνει έτσι τον προσωπικό του φόβο για τον θάνατο και απλά παρατά το χρυσό στολίδι, που ο Άδμητος παίρνει και πετά μακριά. « Δεν σε κάλεσα στην ταφή, ούτε τα στολίδια σου να φέρεις. Άφησες γέρος εσύ άνθρωπος να πεθάνει η Άλκηστις. Μήπως δεν είσαι αλήθεια ο πατέρας μου;» Ο Άδμητος είναι εξοργισμένος. Ο Φέρης του λέει ότι τα λόγια του ξεπέρασαν κάθε μέτρο και ότι μιλά με αλαζονεία. Κανένας νόμος δεν λέει ότι οι πατέρες για τα παιδιά τους πρέπει να θυσιάζονται. « Ξέφυγες από το μέτρο. Λες εμένα δειλό ομορφονιέ! Σοφό τρόπο βρήκες να γλιτώνεις από τον θάνατο. Παντρέψου κι άλλες να τις πεθαίνεις! Άνανδρος θα είναι ο Άκαστος, ο αδελφός της Άλκηστης, αν δεν πάρει εκδίκηση για τον θάνατο της αδελφής του.»
Ο Υπηρέτης (Αινείας Τσαμάτης) ακούγοντας το γλεντοκόπι του Ηρακλή λέει ότι χειρότερο φιλοξενούμενο δεν είχαν ποτέ στο σπίτι. Να έχουν τέτοια συμφορά και εκείνος να γλεντοκοπά. Εμφανίζεται ο Ηρακλής με ξανθιά περούκα και μεθυσμένος, συμβουλεύει δε τον θλιμμένο υπηρέτη να ζει το σήμερα και να απολαμβάνει τον έρωτα και το ποτό, αφού ο θάνατος είναι αναπόφευκτος. Ο Υπηρέτης είναι συγκλονισμένος , ενώ οι υπόλοιποι συνάδελφοί του κλαίνε, αυτός ταΐζει, έναν μέθυσο, έναν απατεώνα, έναν κακούργο. Ο Ηρακλής είναι άγαρμπος, πέφτει πάνω στον υπηρέτη, έχει άγαρμπες κινήσεις, γλιστράει, γίνεται αστείος. Μόλις μαθαίνει όμως ότι ο Άδμητος πενθεί τη γυναίκα του, η συμπεριφορά του αλλάζει άρδην. Μεταμορφώνεται ακαριαία από κωμικό πρόσωπο σε τραγικό ήρωα γεμάτο ευγνωμοσύνη για τη φιλοξενία του Άδμητου, ενώ δηλώνει ότι θέλει να σώσει τη γυναίκα του για να του ανταποδώσει το καλό που του έκανε, την φιλοξενία που του πρόσφερε. Όσο ο Άδμητος θρηνεί, ο Ήφαιστος πηγαίνει στον Άδη να του φέρει την Άλκηστη. Ο θρήνος του είναι τόσο έντονος και γυναικείος σε εκδήλωση, που ο ίδιος παραδέχεται πως από εδώ και πέρα η ζωή του θα είναι «νεκρή». Ο Ηρακλής ανεβαίνει φορτωμένος με το σώμα της Άλκηστις, σα να είναι κανένα σφαχτάρι. Το κεφάλι της κινείται ακολουθώντας την κίνησή του, ένα άνευρο σώμα. Την εναποθέτει σαν κούκλα βιτρίνας και καλεί τον Άδμητο να την αγγίξει. Εκείνος είναι σε σοκ. Ο Άδμητος αρνείται κατηγορηματικά να δεχτεί την ξένη γυναίκα. Δηλώνει ότι η παρουσία της θα του θυμίζει την Άλκηστη και θα προκαλέσει τα σχόλια του κόσμου, ενώ επιμένει πως θα κρατήσει τον όρκο του να μην ξαναπαντρευτεί. Ο Ήφαιστος τον ρωτά μήπως θα ήθελε να τη βάλει στο δωμάτιο της Άλκηστης, να ξαπλώσει στο κρεβάτι. Εκείνος αντιστέκεται, αλλά ο Ηρακλής του λέει να μην υπερβάλλει στην συμφορά να έχει μέτρο και να δεχτεί τη γυναίκα αυτή στο σπίτι του. Δεν ήθελε και πολύ και χωρίς να βλέπει , υποκριτικά την άγγιξε το χέρι. Η Άλκηστις πάντα βουβή, για τρεις μέρες για να εξαγνιστεί από τον θάνατο. Στο σημείο αυτό ολοκληρώνεται ο στόχος αυτής της παράστασης με τη γυναίκα θύμα, με τη γυναίκα του εκάστοτε άντρα να ζει, ακόμα και μετά τον θάνατό της. Ζει η εικόνα της. Μια γυναίκα, μια οποιαδήποτε γυναίκα αντικαταστάτρια.
Η σταγόνα εξακολουθεί να πέφτει, μετρώντας τον χρόνο, που δεν επιστρέφει, όπως και η ζωή, ξεπλένοντας τον όποιο θάνατο. ‘Έτσι τελειώνει και αυτή η ιστορία και ο κόσμος συνεχίσει την πορεία του. Ο ήλιος ανατέλλει και βυθίζεται, όλα μοιάζουν ζωντανά, όλα είναι βία.
Μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση του μύθου αυτού από τον Δημήτρη Καρατζά, που υποστηρίζεται από τη μουσική και τις ηχητικές κατασκευές του Παναγιώτη Μανουηλίδη, το σκηνικό του Κωνσταντίνου Σκουρλέτη, τα κοστούμια της Ιωάννας Τσάμη , την καθοριστική κίνηση του Τάσου Καραχάλιου και βέβαια από την ερμηνεία εξαίρετων ηθοποιών. Όλοι πλήρως εναρμονισμένοι με τον ρόλο τους και βέβαια με τη σκηνοθετική υπόδειξη.
Μια αυτοθυσία, εμμέσως θυσία, που όλοι τη βλέπουν, στενοχωριούνται, θρηνούν, αλλά δεν την αποτρέπουν. Ένας σχολιασμός της πατριαρχικής αρχέγονης κοινωνίας, που ενδύεται διάφορα κοστούμια για να ξεγελάσει, αλλά που παραμένει σταθερά η ίδια.
Αναρωτιόμαστε από ανατολή σε ανατολή του ήλιου, πόση εξέλιξη διαπιστώνουμε στη ζωή μας;Στις αξίες μας, στον σεβασμό της ζωής του άλλου;
Ταυτότητα της παράστασης
Απόδοση – Σκηνοθεσία Δημήτρης Καραντζάς
Σύμβουλος δραματουργίας Γκέλυ Καλαμπάκα
Σκηνικά Κωνσταντίνος Σκουρλέτης
Κοστούμια Ιωάννα Τσάμη
Μουσική – Ηχητικές κατασκευές Παναγιώτης Μανουηλίδης
Κίνηση Τάσος Καραχάλιος
Φωτισμοί Ελίζα Αλεξανδροπούλου
Μουσική διδασκαλία Μελίνα Παιονίδου
Δραματολόγος παράστασης Έρι Κύργια
Φωτογραφίες Γκέλυ Καλαμπάκα
Βοηθός σκηνοθέτη Κωνσταντίνα Κάλτσιου
Βοηθός φωτίστριας Μαριέττα Παυλάκη
Βοηθός ενδυματολόγου Δήμητρα Σταυρίδου
Βοηθός σκηνογράφου Βενετία Long
Σχεδιασμός κομμώσεων , περούκες Ξένια Μουτέν
Σχεδιασμός μακιγιάζ Olga Faleichyk
Παίζουν (αλφαβητικά)
Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης Φέρης
Δήμητρα Βλαγκοπούλου Υπηρέτρια
Γιώργος Ζυγούρης Ηρακλής
Ηρώ Μπέζου Άλκηστις
Γιάννης Νιάρρος Άδμητος
Κώστας Νικούλι Απόλλων
Αινείας Τσαμάτης Υπηρέτης
Θεοδώρα Τζήμου Θάνατος
Χορός Αντώνης Αντωνόπουλος, Ελισσαίος Βλάχος, Δημήτρης Καυκάς, Γιώτα Κουϊτζόγλου, Κατερίνα Λάττα, Ιωάννης Μπάστας, Μαρία Μοσχούρη, Άγγελος-Προκόπης Νεράντζης, Γιώργος Σκαρλάτος
Το Εθνικό Θέατρο επιχορηγείται από το Υπουργείο Πολιτισμού
Επικοινωνία
“Είμαστε κοντά σε κάθε σκηνή
που ζωντανεύει τον πολιτισμό.”
Ακολουθήστε μας
Newsletter
© 2025. All rights reserved.
